Người thân có thể giúp cha mẹ lớn tuổi tìm hiểu, chuẩn bị giấy tờ, thao tác điện thoại và đọc hướng dẫn khi đăng ký chữ ký số; nhưng xác minh danh tính, đặt mã, giữ thiết bị và bấm ký văn bản phải là chính cha mẹ. Nếu cha mẹ không đủ sức tự làm những việc đó, cách đúng thường không phải là chữ ký số mà là uỷ quyền theo thủ tục, hoặc các cơ chế đại diện mà pháp luật dân sự quy định.
Rất nhiều gia đình rơi vào tình huống này: cha mẹ cần ký một văn bản, cơ quan hay doanh nghiệp đề nghị ký điện tử, và người con ở gần nhất "làm hết cho nhanh". Bài này giúp bạn phân biệt việc được giúp với việc phải chính chủ, các bước đăng ký cùng cha mẹ, chọn cách ký hợp với người lớn tuổi, những việc không làm thay dù được bảo, và cách cả nhà cùng phòng lừa đảo.
Cha mẹ có thật sự cần chữ ký số không
Trước khi đăng ký, hỏi lại việc cụ thể cha mẹ cần làm. Nhiều thủ tục của cá nhân hiện làm được bằng tài khoản định danh điện tử mà không cần chữ ký số; nhiều việc khác vẫn có thể làm trực tiếp tại bộ phận một cửa ở xã, phường, nơi người lớn tuổi thường thấy yên tâm hơn. Ngân hàng, bảo hiểm có thể có kênh ký tại quầy. Một chứng thư mà cha mẹ chỉ dùng một lần rồi quên mã thì gây phiền nhiều hơn giúp.
Chữ ký số đáng có khi cha mẹ còn minh mẫn, sẽ phải ký văn bản điện tử nhiều lần (ví dụ còn kinh doanh nhỏ, là thành viên góp vốn, thường xuyên giao dịch với một tổ chức chỉ nhận ký số), và có thể tự thao tác sau vài lần được hướng dẫn.
Nếu việc chỉ phát sinh một lần, hãy hỏi bên nhận có chấp nhận hình thức khác không: ký giấy rồi gửi bản gốc, ký tại quầy, hoặc để người con nộp thay theo uỷ quyền. Hỏi trước một câu có khi tiết kiệm cả tuần loay hoay với thiết bị mà người lớn tuổi không quen.
Việc người thân được làm và việc phải chính chủ
Ranh giới dưới đây xuất phát từ bản chất chữ ký số: nó là ý chí của người đứng tên chứng thư. Người khác làm thay phần cốt lõi là làm sai lệch ý chí đó.
| Việc | Người thân giúp được | Phải là chính cha mẹ |
|---|---|---|
| Tìm hiểu, chọn nhà cung cấp, đọc điều khoản | Có, và nên đọc to cho cha mẹ nghe | Quyết định đồng ý |
| Chuẩn bị, chụp giấy tờ | Có | Có mặt khi chụp, giữ giấy tờ gốc |
| Điền biểu mẫu | Có thể gõ giúp | Kiểm lại thông tin |
| Xác minh danh tính (khuôn mặt, video) | Chỉ cầm máy, chỉnh ánh sáng | Khuôn mặt, câu trả lời |
| Đặt mã PIN, mật khẩu | Không | Tự chọn và tự nhập |
| Bấm ký văn bản | Đọc nội dung cho cha mẹ nghe | Tự quyết và tự bấm |
Nếu cha mẹ không thể tự làm cột cuối, đó là tín hiệu để quay về phương án khác: ký giấy, uỷ quyền, hoặc các cơ chế đại diện. Ép một người không tự thao tác được vào chữ ký số chỉ đẩy cả hai vào rủi ro.
Cũng nên nhớ rằng cha mẹ có quyền từ chối chữ ký số dù con thấy tiện. Hỏi ý cha mẹ trước, giải thích lợi và phiền, rồi để cha mẹ chọn; một người lớn tuổi được tôn trọng quyết định của mình sẽ cẩn thận với công cụ đó hơn nhiều so với khi bị đặt vào việc đã rồi.
Đăng ký cùng cha mẹ: các bước nên đi
Thứ tự dưới đây ưu tiên để cha mẹ hiểu và tự làm được phần của mình, kể cả khi mất thêm thời gian.
- Giải thích bằng lời đơn giản chữ ký số là gì: giống chữ ký tay trên máy, ai biết mã là ký được, nên mã phải giữ kín.
- Kiểm thẻ căn cước của cha mẹ còn hạn và thông tin đúng; nếu cần đổi thẻ, làm trước.
- Dùng số điện thoại và email đứng tên cha mẹ; nếu cha mẹ chưa có email, tạo một hộp thư riêng cho cha mẹ, không dùng hộp thư của con.
- Ngồi cạnh khi cha mẹ làm xác minh danh tính, chọn chỗ đủ sáng, giọng nói rõ.
- Để cha mẹ tự chọn mã; gợi ý cách nhớ an toàn nhưng không ghi mã lên thiết bị hay giấy để cạnh điện thoại.
- Ký thử một tệp vô hại cùng cha mẹ, hai ba lần, đến khi cha mẹ tự làm được.
- Viết ra giấy các bước ký bằng chữ to, không ghi mã, để cha mẹ tự làm lần sau.
Bước ký thử nhiều lần là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ. Người lớn tuổi cần được làm lại vài lần trong không khí thoải mái, không phải lần đầu tiên tự làm lại là lúc ký một văn bản thật.
Chọn cách ký hợp với người lớn tuổi
Thiết bị cha mẹ đã quen. Nếu cha mẹ dùng điện thoại hằng ngày mà ít mở máy tính, ký trên điện thoại sẽ dễ hơn. Nếu cha mẹ quen máy tính hơn và mắt kém, màn hình lớn lại thuận.
Ít bước nhất có thể. Mỗi bước thêm là một chỗ dễ nhầm. Hỏi nhà cung cấp cách ký nào có ít thao tác nhất cho việc cha mẹ cần.
Mã dễ nhớ với cha mẹ nhưng khó đoán với người ngoài. Tránh ngày sinh, số nhà, dãy số liền nhau. Một con số gắn với kỷ niệm riêng mà người ngoài không biết thường dễ nhớ hơn.
Cỡ chữ và âm thanh. Chỉnh cỡ chữ lớn, bật âm thông báo để cha mẹ biết khi có yêu cầu xác nhận.
Lịch hết hạn do con theo dõi. Cha mẹ ít khi nhớ ngày hết hạn chứng thư. Con ghi ngày đó vào lịch của mình, nhắc trước và cùng cha mẹ gia hạn; việc gia hạn vẫn do cha mẹ xác nhận.
Có người hỗ trợ gần. Thống nhất ai trong nhà là người cha mẹ gọi khi vướng, để cha mẹ không gọi theo số lạ tự xưng là hỗ trợ.
Những việc không làm thay, kể cả khi cha mẹ bảo
Thương cha mẹ, nhiều người con nhận làm hết. Nhưng có những việc làm thay là làm sai, và có thể quay lại gây rắc rối cho chính người con.
- Tự đặt mã rồi giữ mã giúp cha mẹ.
- Giữ thiết bị ký hoặc cài ứng dụng ký của cha mẹ trên điện thoại của con.
- Bấm ký văn bản khi cha mẹ không có mặt, dù đã được dặn qua điện thoại.
- Dùng chữ ký số của cha mẹ để ký văn bản có lợi cho chính mình, như giấy tặng cho, giấy vay, văn bản về tài sản.
- Dùng tài khoản định danh của cha mẹ để đăng nhập làm thủ tục.
Đặc biệt với văn bản về tài sản, nhà đất, tiền bạc, mọi chữ ký của cha mẹ nên được tạo ra khi cha mẹ hiểu rõ và tự quyết. Nếu sau này anh chị em trong nhà có bất đồng, văn bản được ký khi một người con cầm thiết bị của cha mẹ sẽ là nguồn tranh chấp.
Cách tự bảo vệ cho chính người con cũng đơn giản: khi giúp cha mẹ ký một văn bản quan trọng, để cha mẹ tự bấm ký, có thêm một người thân khác cùng biết, và giữ lại bản văn bản đã ký. Sự minh bạch đó giúp anh chị em trong nhà yên tâm, và giúp người con đã đứng ra lo việc không bị nghi ngờ về sau.
Phòng lừa đảo nhắm vào người cao tuổi
Người lớn tuổi là mục tiêu ưa thích của các cuộc gọi giả danh cơ quan, ngân hàng, nhà cung cấp dịch vụ. Khi cha mẹ có chữ ký số, kẻ gian có thêm một thứ để lợi dụng: lừa đọc mã, lừa cài ứng dụng điều khiển từ xa, lừa bấm ký một văn bản mà cha mẹ không hiểu.
Một quy ước gia đình đơn giản có tác dụng rất lớn: không bao giờ đọc mã cho ai qua điện thoại; nhận cuộc gọi lạ về chữ ký số, tài khoản, hồ sơ thì cúp máy và gọi cho người con đã thống nhất; không cài ứng dụng theo lời người gọi; không bấm đường dẫn trong tin nhắn. Nhắc lại quy ước này vài lần, nhất là khi vừa đăng ký xong.
Nếu cha mẹ lỡ làm theo kẻ gian, báo ngay nhà cung cấp chữ ký số để tạm dừng chứng thư, báo ngân hàng nếu liên quan tiền, và trình báo cơ quan công an. Đừng trách cha mẹ; điều quan trọng là xử lý nhanh để giảm thiệt hại. Sau sự việc, ngồi lại cùng cha mẹ kể lại từng bước kẻ gian đã làm; chính câu chuyện có thật ấy giúp cha mẹ nhận ra lần sau nhanh hơn bất kỳ lời dặn chung chung nào.
Khi cha mẹ không còn tự quyết định được
Có những giai đoạn cha mẹ không còn đủ khả năng nhận thức để hiểu và tự ký văn bản. Lúc đó chữ ký số không còn là công cụ phù hợp, vì bản chất của nó là ý chí của người ký. Việc người thân tiếp tục dùng chứng thư của cha mẹ, dù với ý tốt, là sai và có thể làm văn bản bị vô hiệu hoặc gây tranh chấp.
Pháp luật dân sự có các cơ chế cho tình huống này, như uỷ quyền khi cha mẹ còn minh mẫn để chuẩn bị trước, hay các thủ tục liên quan đến người khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người giám hộ, người đại diện được toà án xác định. Đây là những thủ tục có điều kiện chặt chẽ, nên tìm hiểu kỹ.
Khi gia đình bắt đầu thấy cha mẹ có dấu hiệu suy giảm, nên bàn với nhau sớm và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề về các phương án, trước khi có văn bản quan trọng cần ký. Đồng thời đề nghị nhà cung cấp thu hồi chứng thư của cha mẹ nếu không còn dùng, để không ai có thể lợi dụng.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ không có điện thoại thông minh thì có đăng ký chữ ký số được không?
Có thể, nếu chọn hình thức ký trên máy tính với thiết bị cầm tay và nhà cung cấp hỗ trợ xác minh trực tiếp. Tuy vậy, cần cân nhắc cha mẹ có tự dùng máy tính được không. Nếu không, các phương án như ký giấy hoặc uỷ quyền có thể hợp hơn.
Con có được dùng email của mình để đăng ký cho cha mẹ không?
Không nên. Email và số điện thoại dùng để nhận mã và thông báo về chứng thư; dùng của con là đặt quyền kiểm soát chữ ký của cha mẹ vào tay người khác. Tạo email riêng cho cha mẹ, con có thể giúp cha mẹ đọc thư khi cha mẹ cho phép.
Cha mẹ quên mã PIN thì con có được đặt lại giúp không?
Việc đặt lại mã thường đòi xác minh chính chủ. Con có thể giúp liên hệ nhà cung cấp và thao tác máy, nhưng cha mẹ phải xác nhận và chọn mã mới. Nếu khoá thiết bị do nhập sai nhiều lần, làm theo hướng dẫn của nhà cung cấp.
Uỷ quyền cho con nộp hồ sơ có cần chữ ký số của cha mẹ không?
Tuỳ thủ tục. Có thủ tục chấp nhận giấy uỷ quyền ký tay, có thủ tục yêu cầu chứng thực, có nơi chấp nhận văn bản uỷ quyền ký số. Đọc yêu cầu của thủ tục trước để chọn cách nhẹ nhàng nhất cho cha mẹ.
Cha mẹ mất thì chứng thư số xử lý thế nào?
Người thân nên báo nhà cung cấp để thu hồi chứng thư, tránh bị lợi dụng. Không dùng chứng thư của người đã mất để ký bất kỳ văn bản nào. Các văn bản cha mẹ đã ký khi còn sống vẫn giữ giá trị theo nội dung của chúng.